هشدار ایران درباره «باتلاق جدید» برای آمریکا؛ تنگه هرمز به نقطه انفجار نزدیک میشود؟
هشدار ایران به آمریکا درباره «کشیده شدن به یک باتلاق جدید» در ظاهر یک جمله دیپلماتیک است، اما در واقع چند پیام همزمان دارد. عباس عراقچی گفته اتفاقات هرمز نشان میدهد برای یک بحران سیاسی، راهحل نظامی وجود ندارد و آمریکا باید مراقب باشد توسط «بدخواهان» دوباره به باتلاق کشیده نشود. او همزمان گفته مذاکرات با میانجیگری پاکستان در حال پیشرفت است و عملیات آمریکا در تنگه هرمز را «Project Deadlock» توصیف کرده است. این یعنی تهران میخواهد هم درِ مذاکره را باز نگه دارد، هم هزینه روانی و سیاسی عملیات نظامی آمریکا را بالا ببرد.
منظور از «باتلاق» در ادبیات امنیتی معمولاً جنگی نیست که با یک حمله بزرگ شروع شود و سریع تمام شود؛ منظور بحران فرسایشی است. یعنی جایی که یک قدرت بزرگ با توان نظامی بالا وارد میشود، اما خروج از آن سختتر از ورود میشود. ایران با این واژه میخواهد بگوید اگر آمریکا وارد مدیریت مستقیم تنگه هرمز شود، با یک عملیات ساده اسکورت کشتیها روبهرو نیست؛ با منطقهای روبهروست که مین، پهپاد، موشک، قایقهای تندرو، کشتیهای تجاری، بازار نفت، متحدان عرب، اسرائیل، چین و روسیه همگی به آن وصل هستند.
موضع رسمی آمریکا متفاوت است. پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، گفته مأموریت آمریکا برای هدایت کشتیها در تنگه هرمز «راهحل موقت» است و آتشبس با ایران هنوز تمام نشده، حتی اگر تبادل آتش و حملات محدود رخ داده باشد. رئیس ستاد مشترک آمریکا، ژنرال دن کین، گفته ایران پس از آتشبس چندین بار به آمریکا حمله کرده، اما این حملات هنوز از آستانه شروع دوباره عملیات بزرگ عبور نکردهاند. این جمله بسیار مهم است؛ چون نشان میدهد واشنگتن فعلاً میخواهد بین «درگیری محدود» و «جنگ کامل» فاصله بگذارد.
در همین حال، گزارش رویترز میگوید آمریکا و ایران عملاً در حال کشمکش برای کنترل آبهای خلیج فارس و تنگه هرمز هستند؛ آمریکا میگوید میخواهد آزادی کشتیرانی را احیا کند، ایران میگوید ورود نیروهای خارجی بدون هماهنگی را تهدید میداند، و آتشبس شکننده همچنان زیر فشار است. رویترز همچنین گزارش داده امارات زیر حملات موشکی و پهپادی قرار گرفته و همین مسئله بحران را از یک درگیری دوجانبه آمریکا و ایران فراتر برده است.
■ موضع ایران
ایران میخواهد نشان دهد تنگه هرمز یک اهرم استراتژیک است؛ یعنی اگر فشار نظامی و اقتصادی علیه تهران ادامه پیدا کند، هزینه آن فقط برای ایران نیست، بلکه به بازار انرژی، کشتیرانی، امارات، کره جنوبی، اروپا، چین و حتی مصرفکنندههای کانادایی هم منتقل میشود. هشدار «باتلاق» یعنی ایران احتمالاً میخواهد آمریکا را از تبدیل عملیات محدود به حضور بلندمدت بترساند. تهران همزمان با تهدید نظامی، مسیر مذاکره را هم باز نگه میدارد تا به طرف مقابل بگوید راه خروج هنوز هست، اما از مسیر نظامی نیست.
■ موضع آمریکا
آمریکا تلاش میکند عملیات را بهعنوان مأموریت موقت، دفاعی و مرتبط با آزادی کشتیرانی معرفی کند. واشنگتن میگوید ایران نباید بتواند مسیر بینالمللی را ببندد و کالاهای کشورهای دیگر را گروگان بگیرد. اما مشکل آمریکا این است که هرچه تعداد کشتیهای اسکورتشده، درگیریهای محدود و حملات متقابل بیشتر شود، مأموریت «موقت» ممکن است به حضور نظامی طولانیتر تبدیل شود؛ دقیقاً همان چیزی که ایران با واژه «باتلاق» برجسته میکند.
■ موضع اسرائیل
اسرائیل در این پرونده مستقیمترین نفع امنیتی را دارد، چون هر کاهش فشار روی ایران میتواند به معنای بازسازی توان موشکی، پهپادی یا منطقهای تهران باشد. رسانههای اسرائیلی از آمادهباش بالا و رصد نزدیک وضعیت ایران گزارش دادهاند. از نگاه اسرائیل، اگر آمریکا در هرمز عقبنشینی کند، ایران جسورتر میشود؛ اما اگر عملیات آمریکا به جنگ فرسایشی تبدیل شود، جبهههای دیگر مثل لبنان، سوریه یا عراق هم میتوانند فعالتر شوند.
■ موضع چین
چین در ظاهر معمولاً خواستار کاهش تنش و باز بودن مسیر انرژی است، اما منافعش پیچیدهتر است. چین یکی از بزرگترین واردکنندگان انرژی از خلیج فارس است و بسته شدن هرمز مستقیماً به اقتصاد آن آسیب میزند. همزمان، گزارشها نشان میدهد واشنگتن از پکن خواسته برای باز شدن تنگه هرمز نقش فعالتری بگیرد و حتی مقام آمریکایی گفته چین با خرید نفت از ایران به تهران کمک مالی میکند. از طرف دیگر، چین و روسیه پیشتر قطعنامه پیشنهادی آمریکا علیه ایران درباره هرمز را وتو کردهاند؛ یعنی پکن نمیخواهد بحران فقط با روایت واشنگتن مدیریت شود.
■ موضع روسیه
روسیه در این بحران دو منفعت همزمان دارد: از یک طرف، بیثباتی انرژی میتواند قیمت نفت را بالا نگه دارد و به مسکو اهرم اقتصادی بدهد؛ از طرف دیگر، جنگ بزرگ در هرمز میتواند نظم بازار و مسیرهای حملونقل را چنان بیثبات کند که حتی روسیه هم از آن آسیب ببیند. گزارشها نشان دادهاند ایران به روسیه اطمینان داده عبور کشتیها و محمولههای روسی از تنگه را تضمین میکند. این یعنی تهران تلاش میکند بین «فشار به غرب» و «باز نگه داشتن مسیر برای شرکای شرقی» تفاوت بگذارد.
■ نظر کارشناسان نظامی و امنیتی
تحلیلهای CSIS درباره تنگه هرمز نشان میدهد این بحران فقط با تعداد ناوها و جنگندهها قابل فهم نیست؛ دادههای کشتیرانی نشان دادهاند ترافیک تجاری همچنان بسیار پایینتر از سطح عادی است و حتی وقتی مسیرهایی باز میشوند، اعتماد شرکتهای کشتیرانی سریع برنمیگردد. Atlantic Council هم هشدار داده اختلال طولانی در هرمز میتواند به شوک شدید نفتی و فشار روی اقتصاد جهانی تبدیل شود. بنابراین کارشناسان میگویند مشکل اصلی فقط عبور چند کشتی نیست؛ بازسازی اعتماد بازار، بیمه، انرژی و امنیت دریایی ممکن است ماهها طول بکشد.
■ محتملترین سناریوها
سناریوی اول: کنترلشده اما پرتنش
آمریکا تعداد محدودی کشتی را اسکورت میکند، ایران تهدید و مزاحمت محدود ایجاد میکند، اما دو طرف از عبور از آستانه جنگ کامل خودداری میکنند. این سناریو فعلاً محتملترین حالت است، چون آمریکا میگوید آتشبس هنوز تمام نشده و ایران هم همزمان از پیشرفت مذاکرات حرف میزند. نتیجه این حالت، ادامه قیمت بالای نفت، بیمه گرانتر کشتیها، و فشار طولانی روی اقتصاد منطقه است.
سناریوی دوم: درگیری محدود دریایی
یک قایق تندرو، پهپاد، موشک یا اشتباه محاسباتی باعث حمله محدود میشود. آمریکا پاسخ میدهد، ایران انکار یا پاسخ متقابل میدهد، و بحران برای چند روز وارد فاز خطرناکتر میشود. این سناریو بسیار واقعی است، چون گزارشها از ادعاهای متناقض درباره شلیک، انهدام قایقها، و حمله به کشتیها خبر دادهاند.
سناریوی سوم: گسترش منطقهای
اگر امارات، عربستان، اسرائیل یا پایگاههای آمریکا در منطقه دوباره هدف قرار بگیرند، بحران از تنگه هرمز خارج میشود و وارد جنگ چندجبههای میشود. این سناریو برای ایران خطرناکتر است، چون میتواند اجماع منطقهای و بینالمللی علیه تهران را قویتر کند. برای آمریکا و اسرائیل هم پرهزینه است، چون باید چند جبهه را همزمان مدیریت کنند.
سناریوی چهارم: خروج دیپلماتیک با فشار چین و پاکستان
چین به دلیل نیاز انرژی، پاکستان به دلیل نقش میانجی، و کشورهای خلیج فارس به دلیل ترس از جنگ اقتصادی، فشار میآورند تا یک فرمول موقت ساخته شود: عبور کنترلشده کشتیها، کاهش عملیات آمریکا، و تضمینهایی درباره مسیرهای تجاری. این سناریو برای بازار جهانی بهترین است، اما نیازمند عقبنشینی قابلفروش برای هر دو طرف است.
■ عواقب احتمالی برای جمهوری اسلامی
اگر ایران تهدید را فقط در حد بازدارندگی نگه دارد، میتواند امتیاز سیاسی بگیرد و هزینه عملیات آمریکا را بالا ببرد. اما اگر حمله مستقیم به کشتی یا ناو آمریکایی بهصورت روشن و قابل اثبات رخ دهد، واشنگتن میتواند پاسخ نظامی شدیدتر را در قالب دفاع از کشتیرانی و نیروهای خود توجیه کند. این همان نقطهای است که تهدید ایران ممکن است از اهرم فشار به ریسک بقا تبدیل شود.
■ عواقب احتمالی برای آمریکا
آمریکا اگر موفق شود کشتیها را بدون تلفات عبور دهد، تصویر قدرت و کنترل خود را تقویت میکند. اما اگر عملیات طولانی شود، با هزینه نظامی، فشار کنگره، افزایش قیمت نفت، و احتمال درگیری فرسایشی روبهرو میشود. «باتلاق» دقیقاً همین است: مأموریتی که قرار بوده کوتاه باشد، اما خروج از آن سخت میشود.
■ عواقب احتمالی برای اسرائیل
اسرائیل از فشار آمریکا بر ایران سود امنیتی میبرد، اما هر جنگ فرسایشی میتواند گروههای منطقهای نزدیک به ایران را فعالتر کند. بنابراین اسرائیل احتمالاً از حفظ فشار حمایت میکند، اما نگران گسترش جنگ به جبهههای دیگر است.
■ عواقب احتمالی برای چین و روسیه
چین بیش از همه نگران انرژی و تجارت است و احتمالاً خواهان باز شدن مسیر با کمترین هزینه سیاسی است. روسیه میتواند از قیمت بالاتر انرژی سود ببرد، اما هر بحران غیرقابل کنترل در هرمز برای نظم صادراتی و روابطش با شرکای آسیایی ریسک دارد.
■ عواقب احتمالی برای جهان و کانادا
اگر هرمز برای مدت طولانی بیثبات بماند، قیمت نفت، بنزین، حملونقل، کالاهای وارداتی و بیمه دریایی بالا میرود. برای ایرانیان کانادا، اثر این بحران میتواند در قیمت بنزین، هزینه مواد غذایی، بازار سرمایه، نرخ پروازها، فشار روانی خانوادهها، و نگرانی از گسترش جنگ دیده شود.
پیام امروز:
گاهی یک تهدید نظامی فقط برای شلیک نیست؛ برای تغییر محاسبه طرف مقابل است. ایران با واژه «باتلاق» میخواهد آمریکا را از جنگی بترساند که شاید شروعش ساده باشد، اما پایانش در دست هیچکس نباشد. برای ایرانیان کانادا، فهم این تفاوت مهم است؛ چون بحران هرمز فقط در نقشه خاورمیانه نمیماند، خیلی زود میتواند خودش را در پمپ بنزین، قیمت کالا، بازارها و آرامش خانوادهها نشان دهد.
■ منابع
Primary Source:
Reuters — US says Iran ceasefire holds despite exchange of fire; UAE under attack
Expert / Analysis Source:
CSIS — The Strait of Hormuz in 8 Charts
Institutional Source:
CBS News — Pentagon briefing on Project Freedom and Strait of Hormuz